Phóng viên: Thưa ông, 80 năm trước, ngày 2/9/1945, nhà nước công nông đầu tiên ở châu Á đã ra đời sau cuộc cách mạng long trời lở đất tại một đất nước nghèo nàn, lạc hậu, bị thực dân Pháp đô hộ hơn 80 năm, với khoảng 95% người dân mù chữ. Cùng với sự ra đời của một nhà nước mới là sự hình thành và xác lập một nền văn hóa mới. Theo quan sát của ông, điều đó đã diễn ra thế nào?
Nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm: Chúng ta đã nói nhiều về vấn đề này nhưng vẫn cảm thấy chưa nói hết được. Sau ngày Bác Hồ đọc Tuyên ngôn Độc lập, khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, nhân dân ta bắt tay xây dựng nhà nước mới, một nhà nước vừa kháng chiến, vừa kiến quốc. Những ai có điều kiện so sánh về hoàn cảnh lịch sử, kinh tế, xã hội của Việt Nam với các quốc gia khác sẽ thấy trong vòng 80 năm, chúng ta đã làm được rất nhiều việc mà trong nhiều thế kỷ trước người Việt chưa làm được! Đây là giai đoạn lịch sử rất hào hùng của dân tộc ta.
Cùng với đó, văn hóa đã có những bước chuyển biến mạnh mẽ, từ một nền văn hóa phong kiến, nửa thực dân, đế quốc, chúng ta trở lại với nền văn hóa của nhân dân, dựa trên quần chúng lao động, phát triển văn hóa để phục vụ nhân dân, đó là một “nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc”. Và điều đáng mừng là sự chuyển mình ấy đã được lãnh đạo, chỉ đạo, hướng dẫn từ Đảng cầm quyền.
Sự chuyển mình này hết sức quan trọng, bởi trước đây văn hóa nước ta chủ yếu là tài sản tinh thần của nhà nước cung đình, phong kiến; thời thực dân, nó trở thành phương thức biến đổi đất nước phù hợp với điều kiện của kẻ cai trị. Còn nền văn hóa mới của chúng ta phục vụ cho lợi ích của nhân dân, quan tâm, gắn bó đến người hưởng thụ văn hóa.
Năm 1948, nhà văn Nam Cao viết truyện ngắn “Đôi mắt”, đã nói về cái mới của nền văn hóa cách mạng. Tuy còn nói nhầm “lựu đạn” thành “nựu đạn”, nhưng anh nông dân khù khờ ngày hôm qua không còn nữa, bây giờ anh là người chiến sĩ chiến đấu với quân thù để bảo vệ và dựng xây đất nước. Nam Cao còn ngầm phê phán những trí thức trùm chăn, không thấy được cái mới trong văn hóa tinh thần của người Việt. Chính sự chuyển mình về văn hóa đã làm cho cuộc chiến đấu giành tự do, độc lập của nhân dân ta có thêm yếu tố sức mạnh.
Phóng viên: Phải chăng nền văn hóa mới đã được kế thừa, hun đúc từ hàng nghìn năm trước, mà biểu tượng của nó là lòng yêu nước, ý chí độc lập dân tộc được trao truyền đến hôm nay?
Nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm: Lịch sử nước ta có nhiều điều rất quý, nói mãi cũng không thể hết được cái quý đó đâu. Thí dụ những nhà nghiên cứu Trung Quốc đã kinh ngạc không hiểu vì sao trong gia đình Bách Việt, nước Việt Nam tách ra và tồn tại riêng một cõi hàng nghìn năm, dân số hơn 100 triệu như bây giờ?
Mùng 2/9 năm nay, chúng ta kỷ niệm 80 năm Ngày Quốc khánh. Trong 80 năm qua, Việt Nam đã mất 40 năm chiến tranh đánh đuổi thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, bảo vệ biên giới phía tây nam và phía bắc; nhưng chỉ với 40 năm hòa bình, chúng ta đã làm được rất nhiều việc, thay đổi cả giang sơn. Đây là một cố gắng to lớn của nhân dân ta và là thành tựu vĩ đại của Đảng Cộng sản Việt Nam. Thành tựu ấy kế thừa từ chủ nghĩa yêu nước của cha ông ta đã được hun đúc từ nhiều thế kỷ; là tinh thần độc lập, tự chủ, tự cường để xây dựng đất nước, và đó cũng là truyền thống văn hóa của dân tộc ta.
Phóng viên: Đảng ta đã ra nghị quyết nhấn mạnh vai trò quan trọng của văn hóa trong sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước, đặt văn hóa ngang hàng với chính trị, kinh tế, xã hội. Những vấn đề quan trọng đang đặt ra với văn hóa hiện nay là gì, thưa ông?
Nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm: Theo tôi, văn hóa vừa chuẩn bị cho trước mắt, vừa chuẩn bị cho lâu dài; cho thế hệ hiện nay và cho thế hệ tương lai, vì sự phát triển toàn diện con người. Phải đến những năm 1997-1998, UNESCO mới đặt ra vấn đề mới về văn hóa, như là nhân tố bảo đảm cho quá trình vận động và phát triển của loài người, là động lực cho sự phát triển của xã hội. Đảng ta đã nhanh chóng nắm bắt tư tưởng này và cho ra đời Nghị quyết Trung ương 5 về phát triển văn hóa trên tinh thần của UNESCO theo những điều kiện cụ thể của Việt Nam.
Con người hôm nay không chỉ là con người chính trị mà còn là con người của đời sống kinh tế, đời sống xã hội, của gia đình, làng mạc, của những hiện thực mà họ đối diện, của thế giới tâm linh mà họ tôn thờ…, tức là rất đa dạng. Phải tôn trọng sự đa dạng và bảo đảm cho người dân được sống trong văn hóa tinh thần của họ. Ở khía cạnh này, phải nói rằng, từng có sự hẹp hòi, thiếu động viên, giúp đỡ kịp thời để mở rộng khả năng sáng tạo của người nghệ sĩ. Gần đây, các nghị quyết về văn hóa đã cởi mở hơn, tạo điều kiện cho văn học, nghệ thuật phát triển, nhưng điều đáng lo hiện nay là tác động của thế giới vật chất càng ngày càng mạnh, bên cạnh những tiến bộ về khoa học, kỹ thuật và công nghệ mới như AI, tác động của thế giới bên ngoài vào Việt Nam cũng rất nhiều, khiến chúng ta đứng trước những lựa chọn không dễ dàng, đó chính là những vấn đề mới đặt ra với văn hóa.
