<Đây cũng là một tác phẩm mà tui rất rất rất thích, which is a minh chứng cho sự HƠI nhạt nhẽo của tui>
Thạch Lam là một cây bút nổi bật của nền văn học Việt Nam thế kỉ 20. Bàn về người bạn Thạch Lam của mình, Nguyễn Tuân từng nói: “sáng tác của Thạch Lam đem lại một cái gì đó nhẹ nhõm, thơm tho và mát dịu”. Truyện của ông thường có cốt truyện rất đơn giản, nhưng lại giống như bài thơ trữ tình, giàu lòng thương xót dành cho những thân phận nhỏ bé, đặc biệt là đối với trẻ thơ. Một trong những tác phẩm kết tinh cho phong cách sáng tác ấy là truyện ngắn “Hai đứa trẻ”, với những câu văn êm đềm và nhịp nhàng - tiêu biểu cho lối viết văn kĩ lưỡng điển hình của ông.
Tác giả Thạch Lam xuất thân từ một gia đình có truyền thống làm quan lâu đời. Thời thơ ấu, ông từng sống cạnh ga đường tàu ở Cẩm Giàng, Hải Dương một thời gian ngắn. Có lẽ, nhờ những kỉ niệm của mình ở nơi đây, mà Thạch Lam đã viết nên tác phẩm “Hai đứa trẻ” - một truyện ngắn xuất sắc nằm trong tập “Nắng trong vườn” (1938). Tác phẩm miêu tả bức tranh đời sống phố huyện trong một lát cắt thời gian rất ngắn, từ chiều muộn tới đêm tối, qua đó bày tỏ lòng xót thương mênh mông dành cho những kiếp người bé mọn và cơ cực. Ngòi bút giàu lòng cảm thương và sưh thấu hiểu ấy đã có dịp thăng hoa và tỏa rạng qua nhân vật cô bé Liên với những nét suy tư nhẹ nhàng mà xúc động.
Truyện mở đầu bằng tiếng trống thu không rời rạc, vang xa như gọi bóng tối đến bao trùm, xen vào giữa hình ảnh cái phố huyện buổi chạng vạng, rực lên với sắc đỏ, tỏa ánh hồng như “hòn than sắp tàn”, làm cho bóng dáng rặng tre “đen lại và cắt hình rõ rệt trên nền trời”. Làn gió tuy được miêu tả là “nhẹ đưa vào”, song lại đem theo những thanh âm lẫn lộn của ếch nhái và muỗi vo ve, gieo vào lòng người những nỗi niềm trống trải. Với bút pháp lấy động tả tĩnh được sử dụng khéo léo, sự lặng im và tĩnh mịch của cảnh chiều tà trở nên đầy ám ảnh. Người đọc như lạc vào thế giới hội họa của Thạch Lam chỉ với những nét vẽ chấm phá chân thực mà giản dị trên bức tranh phố huyện. Tất cả đều tô đậm vẻ ảm đạm, khơi lên nỗi buồn dội vào tâm hồn ngây thơ của Liên: “chị thấy lòng buồn man mác trước cái giờ khắc của ngày tàn”.
Thi thoảng, Thạch Lam cho ta bắt gặp hình ảnh cái chợ trong những trang văn của mình, như cái chợ gắn liền với nhân vật Tâm trong Cô hàng xén”; hay trong tác phẩm “Gió lạnh đầu mùa”… Theo quan niệm của tác giả, chợ là hỉnh ảnh khúc xạ của cư dân một vùng. Trong truyện ngắn này, chợ “họp giữa phố”, một ngày phiên chợ nhưng “đã vãn từ lâu”, lác đác bóng người buôn bán “đứng nói chuyện với nhau ít câu nữa”. Những gì còn lại chỉ là “rác rưởi, vỏ bưởi, vỏ thị, lá nhãn và lá mía”, với một mùi “âm ẩm bốc lên”. Tất cả hòa cùng với hơi nóng bức, ngột ngạt của ban ngày và mùi cát bụi, tạo nên mùi vị riêng của quê hương khó nghèo, đầy khắc khoải trong lòng hai đứa trẻ.
Sống giữa khung cảnh một vùng phố huyện ảm đạm là những kiếp người mỏn mỏi và lay lắt, hiện lên qua ngòi bút tự sự chân thực của Thạch Lam. Những gì thoáng qua đầu tiên về cư dân nơi đây là “một vài người bán hàng về muộn”, nhưng cũng đủ để làm bật lên vẻ tan tác của góc chợ nghèo. Mấy đứa trẻ ven chợ “nhặt nhạnh thanh nứa, thanh tre hay bất cứ cái gì đó có thể dùng được” còn sót lại trên mặt đất, dáng vẻ lom khom của chúng chính là sự phản chiếu của tuổi thơ sớm bị gánh nặng cơm áo gạo tiền trĩu lên vai. Khi trời đã “nhá nhem tối”, mẹ con nhà chị Tí mới dọn hàng nước ra, dù rằng việc bán nước “sớm với muộn mà có ăn thua gì”. Ban ngày, nguồn sống của chị vốn ít ỏi, được kiếm ra từ việc “mò cua bắt tép” - một công việc gợi ra thân phận bé nhỏ và cơ cực vô cùng. Bà cụ Thi “hơi điên” ngửa cổ uống một hơi cạn sạch một cút rượu như để bõ hờn bõ tức, với bước chân lảo đảo vào bóng tối và tiếng cười khanh khách đầy ám ảnh. Bà cụ chỉ “hơi điên”, nghĩa là cũng có những lúc bà tỉnh ra, nhưng rồi vẫn không thoát khỏi trạng thái u mê, lầm lẫn, không thoát khỏi được bi kịch luẩn quẩn của đời mình. Bên cạnh đó còn có những nhân vật xuất hiện gián tiếp qua lời kể của tác giả và lời thoại của An. Đó là cụ Lực mua hai bánh xà phòng, còn cụ Chi chỉ mua có nửa bánh; đó là bà lão móm đã già đến cái tuổi như gần đất xa trời rồi mà vẫn lo mưu sinh bằng việc nhà Liên thuê một nửa gian hàng bé xíu và xập xệ. Nhịp sống của con người phố huyện chợt gợi đến những câu thơ trong bài “Quẩn quanh” của nhà thơ ảo não - Huy Cận:
“Quanh quẩn mãi cũng vài ba dáng điệu
Tới hay lui cũng chừng ấy mặt người.”
Chiều tàn, hoàng hôn buông xuống, trong lòng hai đứa trẻ, đặc biệt là người chị đa cảm như Liên, trào lên những dòng cảm xúc không tên, tất cả được ký thác tinh tế dưới ngòi bút Thạch Lam. Toàn bộ khung cảnh như thu vào tầm mắt của Liên, “cái buồn của buổi chiều quê thấm thía vào tâm hồn ngây thơ của chị”. Nỗi buồn vu vơ, man mác khó tả của Liên vô tình gợi cho người đọc nhận ra sự gặp gỡ, đồng điệu với nỗi buồn vu vơ của một số nhà thơ mới, như Xuân Diệu chân thành thổ lộ:
“Hôm nay trời nhẹ lên cao
Tôi buồn không hiểu vì sao tôi buồn”.
Trái tim Liên rung lên nhịp đập xót xa khi thấy lũ trẻ nhà nghèo kiếm sống, nhưng chính chị cũng chẳng có tiền cho chúng nó. Liên chìm trong những suy tư về cuộc sống xung quanh, đến mức quên mất việc dọn cửa hàng cho mẹ. Chị luôn tự hào, hãnh diện vì bản thân là một người con gái lớn đảm đang, chút niềm vui nhỏ khe khẽ len lỏi trong tâm hồn chị; song Liên vẫn không tránh khỏi cảm giác run sợ khi chứng kiến số phận của bà cụ Thi. Những tiếng lòng ấy của Liên đã làm nên tình người bàng bạc khắp thiên truyện.
Khi trời đã vào đêm tối, phố huyện mới thực giống như một vũng tù đọng. Đó là “một đêm mùa hạ êm như nhung” ở đồng bằng Bắc Bộ, bóng tối ngập dần đầy. Bầu trời với những vì sao lấp lánh xinh đẹp, nhưng lại cao xa quá, làm mỏi tâm trí của hai đứa trẻ, khiến cái nhìn của chúng chúi về phía mặt đất. Từ lúc nào, bóng tối đã trở thành một phần đời của cư dân phố huyện với những kiếp người khác nhau. Bác phở Siêu chỉ được miêu tả qua cái bóng mênh mang ngả xuống đất, mang mùi phở thơm phức đến làm Liên bùi ngùi nhớ về Hà Nội. Mẹ con chị Tí vẫn ngồi đó, không bán được hàng; còn gia đình bác xẩm thì ngồi trên manh chiếu rách với cái thau sắt rỗng không, vang lên tiếng đàn bầu não nùng. Qua đó, hiện hữu trước mắt người đọc là một vòng đời khép kín, bế tắc: từ số phận bé nhỏ như những đứa trẻ con nhà nghèo cho đến hồi kết của cuộc đời như bà cụ Thi hay bà lão móm. Dẫu vậy, biết bao nhiêu kiếp người, họ không hề tắt hết hi vọng, mà vẫn “mong đợi một cái gì tươi sáng cho sự sống nghèo khổ” trong sự mơ hồ. Qua đó, ta bắt gặp niềm cảm thương sâu sắc và sự trân trọng của Thạch Lam dành cho những mong ước nhỏ nhoi, mong manh của họ.
Đối với Liên và An, đợi tàu đã trở thành một nếp sống, một nhu cầu tinh thần, một mong mỏi sau suốt một ngày buồn tẻ, với tất cả sự náo nức của một tâm hồn trẻ thơ. Chúng dù cho già dặn trong suy nghĩ thì vẫn chỉ là hai mầm cây mới nhú trên mảnh đất cằn cỗi, khắc nghiệt của không gian nơi phố huyện, vẫn khát khao nguồn sống đích thực. Nhà văn đã tưới mát cho hai cây mầm cây ấy bằng việc sáng tạo ra chi tiết đợi tàu, đã trao tặng cho hai chị em chiếc phao tinh thần để họ không bị chìm ngập trong cái “ao đời bằng phẳng”. Một ngày với hai đứa trẻ chỉ trọn vẹn khi được chứng kiến chuyến tàu đêm đi qua, như một hoạt động cuối cùng của đêm tối. Với trái tim giàu lòng trắc ẩn, Thạch Lam đã phát hiện ra những tâm sự sâu kín hai tâm hồn trẻ thơ.
Trước khi tàu đến với góc phố huyện, bóng dáng con người chìm vào bóng tối rồi trở nên nhạt dần, tiếng nói của họ như rơi tõm vào khoảng đêm hun hút. Khung cảnh u uất và tẻ nhạt ấy đã đem cơn buồn ngủ đến với hai chị em Liên, và nhẹ nhàng đưa bé An vào giấc. Dù đôi mắt đã gần như ríu lại, An vẫn gượng thức và cố gắng nhắc chị Liên: “Tàu đến chị đánh thức em dậy nhé”. Liên ngồi thức một mình, như lạc lõng giữa không gian; và một lần nữa, trên trang văn viết về khung cảnh tối đen nơi phố huyện, Thạch Lam lại để những tia sáng li ti lóe lên. Đó là ánh sáng của những ngôi sao lấp ló sau tán bàng, là “vùng ánh sáng nhỏ xanh nhấp nháy” của con đom đóm. “Hoa bàng rụng xuống vai Liên khe khẽ”, như đưa miền yên tĩnh và thư thái vào tâm hồn mơ hồ và bâng khuâng của Liên, khiến thế giới nội tâm của cô bé như hòa cùng vào không gian và thời gian xung quanh. Âm thanh vang lên của tiếng trống cầm canh không còn vọng dài ra xa như tiếng trống thu không của buổi chiều nữa, mà nó đã nhanh chóng bị bóng tối của đêm khuya nuốt chửng, chỉ “tung lên một tiếng ngắn khô khan”. Hình ảnh con người dần xuất hiện, nhưng vẫn chỉ là những chiếc bóng dài, im lặng và nhạt nhòa.
Dấu hiệu đoàn tàu đang đến được bác Siêu nghển cổ thông báo: “Đèn ghi đã ra kia rồi”. Tiếng còi khéo dài ra theo ngọn gió xa xôi, ánh sáng bừng lên từ phía xa. Lập tức, cái nhìn của Liên bị hút về phía của đoàn tàu, trong giây lát, Liên như sực tỉnh và đánh thức em dậy: “Dậy đi An. Tàu đến rồi”. Đây là lời nói thôi thúc nhất, gấp gáp nhất trong toàn bộ thiên truyện, đã khiến bé An tỉnh dậy một cách thần kì từ giấc ngủ say. Dường như, trong giấc ngủ của An luôn chập chờn hình ảnh đoàn tàu, và việc thao thức này đã trở thành một thói quen của cậu bé. Đoàn tàu như một khối sáng rạng rỡ, xé toang cả màn đêm mịt mùng của phố huyện. Những nguồn ánh sáng lấp lánh, rực lên trong mắt hai đứa trẻ, huy hoàng biết chừng nào, khác hẳn với ánh đỏ của bầu trời phương Tây lúc chiều buông, khác với ánh sáng bé xíu của chú đom đóm dưới lá bàng, của những khe sáng từ những cửa hàng hắt ra, hay cả ánh lay lắt của ngọn đèn Hoa Kì nhà chị Tí. Âm thanh của tàu dào dạt và sôi động, trái ngược hoàn toàn với tiếng muỗi kêu vo ve, tiếng chõng tre cót két, hay tiếng trống đều đặn điểm vào trời chiều quạnh quẽ. Trên tàu, đông đúc và lố nhố những hành khách, không khí sang trọng, ấm áp và ồn ào khe khẽ. Hai chữ “Hà Nội” vang lên thật trìu mến. Đoàn tàu không chỉ mang những kí ức êm đềm khi hai chị em ở Hà Nội, mà còn mang một thế giới khác đi qua - một thế giới xa hoa, lộng lẫy, thứ ánh sáng rạng rỡ của nó khiến hai đứa trẻ như được sống trong khoảnh khắc ngọt ngào và dịu mát nhất của tâm hồn. Hai đứa trẻ lặng nhìn theo đoàn tàu, đến khi nó đã xa khuất sau rặng tre rồi, mà đôi mắt chúng vẫn dán vào ánh xanh mờ nhạt của toa sau cùng. Nổi bật lên trong ngòi bút Thạch Lam ở cảnh chuyến tàu đi qua chính là việc đối lập giữa ánh sáng và bóng tối, giữa cái còn và cái mất.
Thế nhưng, đợi mãi tàu mới đến, mà nó chỉ hiện lên rồi vụt tan biến, như một giấc mơ, một ảo ảnh vội vàng. “Tàu hôm nay không đông, chị nhỉ.” - câu nói của bé An như mang chút gì của sự hoảng hốt, thẫn thờ, pha lẫn tiếc nuối vì con tàu đã đi mất hút, đã quá tầm tay với. Không phải tàu không đông, mà đó chính là cảm giác mất mát, bởi mỗi chuyến tàu đi qua đều giống như chuyến tàu cuối cùng với hai đứa trẻ, gieo vào lòng chúng cảm giác hụt hẫng, lo sợ. “Đêm tối vẫn bao bọc chung quanh, đêm của đất quê, và ngoài kia, đồng ruộng mênh mang và yên lặng.”, Liên và An lại trở về với khung cảnh đơn điệu và không màu sắc như những ngày đã qua, chúng càng ý thức rõ về sự nghèo khổ, quẩn quanh của cuộc sống. Hai đứa trẻ níu kéo quá khứ và chới với hiện tại mơ hồ và mong manh, nhưng đoàn tàu đã cho chúng thấy một thế giới đáng sống hơn đang vẫy gọi, để ngày mai chúng lại tiếp tục chờ đợi. Có thể nói, việc đợi tàu hàng đêm như một cuộc chiến ngầm của Liên và An, để chống lại cuộc đời vô nghĩa và bế tắc.
Chuyến tàu đêm đi qua là lúc một ngày của hai chị em khép lại, cũng là chi tiết đóng lại những trang truyện ngắn giàu chất thơ. Trong gian hàng bé xíu, Liên“thấy mình sống giữa bao nhiêu sự xa xôi không biết như chiếc đèn con của chị Tí chỉ chiếu sáng một vùng đất nhỏ”. Những “sự xa xôi không biết ấy” níu giữ trong Liên những cảm xúc, làm trỗi dậy hi vọng về một tương lai, nhưng nó xa xôi, mơ hồ quá. Điều rõ ràng nhất trong tâm trí Liên giờ đây chỉ là ngọn đèn của nhà chị Tí - hình ảnh đã trở đi trở lại hơn năm lần trong toàn bộ tác phẩm. Nó là dấu hiệu khi màn đêm đen buông xuống, là ẩn dụ cho bao kiếp người bé mọn trong góc phố huyện đìu hiu, và trong cả xã hội Việt Nam ảm đạm, nghèo nàn trước CM. Hình ảnh ngọn đèn ấy tuy đơn sơ, bé nhỏ, nhưng lại mang tình cảm lãng mạn lớn trong văn học đương thời - sự thức tỉnh của cái tôi cá nhân. Liên tự ý thức về số phận của mình, với cái tôi khát khao sống trọn vẹn, có ý nghĩa hơn. Nhiều người từng lãng quên rằng: trong văn xuôi cũng có sự thức tỉnh của cái tôi cá nhân, đặc biệt là với những cây bút xuất sắc như Thạch Lam hay đầy cá tính như Nguyễn Tuân. Ngọn đèn nhỏ nhoi nhà chị Tí được Thạch Lam thắp lên trong tâm hồn hai đứa trẻ và bao thế hệ bạn đọc, để rồi gìn giữ nó qua năm tháng cuộc đời, không bao giờ để nó leo lét hay vụt tắt. Ông đã lay tỉnh con người phải biết đối diện với hoàn cảnh, để mơ ước và khát khao. Đó chính là chất thơ bằng lặng, êm nhẹ, thấm thía, đầy rung động của tác phẩm.
Thạch lam có quan điểm nghệ thuật tiến bộ, lành mạnh; đối với ông, văn chương “là một thứ khí giới thanh cao và đắc lực mà chúng ta có, để vừa tố cáo và thay đổi một cái thế giới giả dối và tàn ác, làm cho lòng người thêm trong sạch và phong phú hơn”. Cái mạnh của Thạch Lam chính là lòng nhân ái, vẻ đẹp tâm hồn quán xuyến trong mọi tác phẩm. Truyện ngắn của ông có sức cảm hóa, khiến ta thêm nâng niu những gì tốt đẹp trong mỗi con người.
Bằng ngòi bút tài hoa mà tinh tế, mộc mạc mà giản dị, bằng cái nhìn trìu mến, yêu thương, Thạch Lam đã dựng nên bức tranh chân thực đầy xúc cảm về nhịp sống đơn điệu, triền mien, nghèo đói nơi phố huyện. Dù ra đời cách đây nhiều năm, nhưng khi đọc lại những trang truyện của “Hai đứa trẻ”, ta vẫn cảm nhận được đầy đủ “cái dự vị và nhã thú của một tác phẩm có cốt cách và phẩm chất văn học” (Nguyễn Tuân).
<3_banhmithiu_
